Arap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Arap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

12 Ocak 2025 Pazar

KEMALİZM BAASÇILIK DEĞİLDİR - Prof. Dr. Anıl ÇEÇEN

 ANKARA KALESİ

   KEMALİZM BAASÇILIK DEĞİLDİR  

Yeni yıla girişle birlikte hem dünya düzeyinde hem de ülke düzeninde çok önemli değişiklikler yaşanmış ve birbiri ardı sıra güdeme gelen dönüşümler birbirini etkileyerek yeni yılla birlikte, yepyeni bir dünya ve ülke düzenlerinin birbirini etkileyerek eskisinden çok farklı bir küresel düzene doğru yönelirken, Türkiye gibi ulus devletler yepyeni bir küresel düzene doğru yönlendirilmeye başlanmıştır. Var olan ulus devletler düzeninden önce merkezi coğrafya ve dünya karalarının çoğunda geniş topraklara egemen olan imparatorluklar uzun süren geçerlilik süreçlerinde yaşanan olaylara dayalı bir biçimde gündeme gelen ulus devletler, son üç yüz yılda dünya konjonktürünün yeni uluslararası düzeni zorlayan değişim döneminde, dünyanın her bölgesindeki sömürgelerin zamanla ulus devletlere dönüştüğü görülmüştür. Bugünkü küresel düzen açısından konuya yaklaşıldığında, imparatorluklardan ulus devletlere geçiş aşamasının son dönemleri yaşanmaktadır. Ulus devletler üç yüz yıllık zaman süreci içinde kendilerine tanınan süre içinde uluslaşma oluşumunu tamamlayabilirlerse, yirmi birinci yüzyıla batı dünyasında yer alan ulus devletler gibi katılarak, uluslaşmanın gerçekleştirdiği ulus devlet yapılanması ile yollarına devam edebilmektedirler. Ne var ki, birinci dünya savaşı sonrası dönemde imparatorlukların dağılmasıyla birlikte, gündeme gelen uluslaşma olgusu böylece toplumsal milletleşme ile bir ulus ve devlet kaynaşmasını öne çıkarmaktadır. Yirminci yüzyılın son dönemlerinde büyük devletlerin uluslaşma oluşumunu tamamladıkları görülmekte ama küçük devletlerin merkezi açıdan güçlenemedikleri için ülke halklarının çeşitli toplulukların uzantısı olan farklı kimlikleri, ulusal bütünleşme içinde entegrasyona kavuşamadıkları ve bu yüzden dağılma, çözülme ya da çökme gibi olumsuz durumlarla karşı karşıya kaldıkları anlaşılmaktadır.

Bugün yaşanmakta olan Suriye devletinin bitiş senaryosu, Türkiye ile karşılaştırıldığı zaman, Türkiye Cumhuriyeti’nin bir ulus devlet niteliğini cumhuriyetin yüzüncü yılında ki etkinlikler ile tam olarak kazandığı görülmektedir. Yüz yıl sonra bazı devletlerin toplumlarının geniş birliktelikler oluşturarak uluslaşmayı bir hedef yaptıklarını ve bu doğrultuda uluslararası süreç içinde toplumsal uluslaşma açısından olumlu yaklaşımlarını tamamladıklarını ama bazı küçük ulus devletlerin ise bu açıdan böylesine bir dönüşüme konu olamadıkları, ancak bu gibi bir dönüşüm için yeni uluslaşma programları uygulayarak, diğer ulus devletler ile oluşturulan geniş birlikteliğin içinde yer almaya çalıştıkları ortaya çıkmaktadır. Dünya tarihi incelendiği zaman büyük devletlerin daha kolay uluslaşarak birer ulus devlet görünümünde, uluslararası toplum içinde daha güvenceli bir konumda çağ değişimi olgusunu tamamlamaktadırlar. Suriye bir küçük devlet olarak ulusal merkezini güçlendiremediği için devlet düzenini koruyamamış ve bu nedenle bir çöküş sonrasında gündeme gelen yeni dünya düzenine doğru siyasal olaylar yönlenmeye başlamıştır. Türkiye ise, eski bir imparatorluğun bugünkü uzantısı olan bir ulus devlet olarak imparatorluk sonrasında, eski Osmanlı toprakları üzerinde kurulmuş olan tek ulus devlet olarak kendisini çevreleyen diğer sınır komşusu devletlere örnek olmuştur. Çağ değiştirirken, Türkiye Atatürk’ün güçlü ulus devleti olarak üniter ve ulusal yapı sentezini koruyarak yoluna devam ederken, yanıbaşındaki sınır komşusu olan Suriye devleti içine girdiği siyasal çöküntü dönemi sonunda, hiçbir zaman doğru dürüst bir ulus devlet olma noktasına gelememiştir. İşte böylesine bir aşamada önce Irak ve daha sonra da Suriye gibi iki eski BAAS devleti, bölünme ve dağılma süreci ile karşı karşıya kalmışlardır. Kutsal topraklar olarak ilan edilen eski Osmanlı ülkelerinde yeni dönemde iki ayrı devlet kurulurken, imparatorluk dışında kalan Arap topraklarında BAAS partisinin çekirdek yapısına dayanan cumhuriyetci devlet yapıları örgütlenerek imparatorluk sonrası dönem için ulus devlet arayışlarına girilmiştir.

Birinci dünya savaşı sonrasında yaşanan yüz yıllık zaman dilimi dolarken, Türkiye bir ulus devlet olarak oluşumunu tamamlayarak yüzyıl değişiminde ulus devlet kimliğini koruyarak hareket etme şansını elde etmiş ama Baas partisinin iki ayrı devleti olarak, önce Irak sonra da Suriye devletleri bölünme ve dağılma sürecine doğru kaymışlardır. Bugün Irak devleti üçe bölünmüşken Suriye’ye müdahale eden batılı emperyalist devletler, bu küçük ülkeyi de kendi çıkarları doğrultusunda bölerek parçalamaya çalışırlarken, bu ülkenin sınır komşusu olarak Türkiye’de yeni başlayan Suriye bozgunu sonrasında dışarıdan gelen birçok yansımanın etkisi altında kalmıştır. Birer Orta Doğu devleti olarak tarih sahnesine çıkan Irak ve Suriye batılı emperyalist güçlerin müdahaleleri ile uğraşmak zorunda kalmışlardır. Yirminci yüzyılda ortaya çıkan bu iki ulus devlet projesi başarısızlıkla uğraşarak, bölgeye dışarıdan müdahale eden Emperyalist ve Siyonist güçlerin savaş senaryolarına sürüklenirken, savaş sonrası dönemde bu iki devlet için İngiliz emperyalizmi kendi kurdurduğu BAAS partisi modeli çizgisinde hareket ederek, Arapların çok yoğun olarak yaşadığı bu toprakları uzaktan kumandalı yönetmek üzere yeni bir hazırlık olarak, bölgedeki Arapları örgütlemek üzere, Arap milliyetçiliğinin belirli ilkelere dayalı olarak yenilenmesini öne çıkarmışlardır. İngilizlerin çıkarları doğrultusunda Orta Doğu bölgesi yeni bir düzene oturtulurken, Araplık, Müslümanlık ve sosyalizm kaynaklı bir ülkesel sentezi BAAS partisini kurdurarak yeni dönemin Arap dünyası yapılanmasını öne çıkarmışlardır. Osmanlı sonrası Orta Doğu yeniden yapılandırılırken, İngilizler batı dünyasının birikimini kullanarak merkezi alanda ilan edilen Arap cumhuriyetlerini demokrasi ile buluşturmak ve sonraki aşamada da bu cumhuriyetleri demokrasi ile bir araya getirerek, kaynaştırmaya çalışmak gibi devlet kuruculuğu yaptıkları görülmüştür. Orta Doğu modeli olarak gösterilen BAAS modeli siyasal rejimler bu isimleri çağrıştıran üçlü senteze uygun bir yapılanma içinde uygulama alanına getirilmişlerdir. Yirminci yüzyılda Orta Doğu için model olan BAAS rejimleri son olarak gündeme gelen Suriye krizi ile dönemini tamamlayarak geri çekilmeye başlamıştır.

Orta Doğu için hazırlanmış bir model olarak İslam devletleri için hazırlanan BAAS rejimi bölgede varken, kuzeyde Sovyetler Birliği dünyanın kuzey bölgelerini etkilemeye başladığında Avrupa’nın eski emperyalistleri kendi aralarında çekişmeye başlamıştır. İngiltere, Fransa gibi büyük emperyal güçler merkezi coğrafyayı öne çıkarırlarken, Almanya, İtalya ve İspanya gibi eski devletler de yeni imparatorluklar oluşturmak üzere kıtalar ve denizler üzerinden, dünya topraklarını kendi hegemonyaları altına alabilmenin kavgalarına kalkışıyorlardı .Sovyetler Birliği’nin dağılması, ABD’nin dünya hegemonyasına girişmesi ve Avrupa Birliği’nin bir türlü kurulamaması gibi yeni siyasal gelişmeler  yeryüzüne yenilikler getirirken, bu çerçeve de ikinci dünya savaşına gidilmiştir. İkinci büyük savaş  İsrail’in kurulması doğrultusunda dünya gündemine girince, Avrupa’da başlamış olan birinci dünya savaşının ikinci cihan savaşı olarak dünya dengelerini bozması üzerine bir oldu bittiye getirilerek, Sovyetler Birliği’ne karşı İsrail devleti orta dünyanın tam ortalarında kuruluyordu. İsrail’in kurulmasıyla birlikte uluslararası politikalar değişmeye doğru yönlenince, Orta Doğu’nun önde gelen İslam ülkeleri BAAS rejimleriyle yakınlaşarak sosyalist ve milliyetçi politikaları içeren ulusal senteze dayalı yeni politikalar geliştirmeye çalışıyorlardı. Dünyanın en eski etnik ve ulusal toplumlarından olan Arapların İngiltere’nin güdümünde BAAS politikalarına yönelmesi, Orta Doğu’yu Siyonistlerin askeri rejimlere dayalı otoriter cumhuriyet rejimlerine mahkûm etmiştir. Orta Doğu ‘da İngiliz emperyalizmi Müslüman Kardeşler örgütlenmesiyle Batı Avrupa rejimlerine benzer bir çizgide demokrasi rüzgarlarını merkezi alanda estirmeye çalışırken, Büyük İsrail projesi ile Siyonizme yönelen Yahudi lobileri, kendi çıkarlarını koruyacak bir biçimde bölgeye askeri rejimler ya da kendisini devrim olarak tanımlayan ara rejimleri de öne çıkarıyorlardı. Son olarak Suriye’de, daha önceleri Irak’ta, Mısırda ve yakın gelecekte İran’da ortaya çıkacağı söylenen askeri   yönetimlerin daha çok BAAS kökenli siyasal hareketler olarak devreye girdikleri görülen. BAAS rejimleri, Arap milliyetçiliği ile sosyalizm sentezi üzerinden demokrasilere karşı çıktılar.

İçinde bulunduğumuz yeni yılın ilk günleri ile birlikte gündeme gelen Suriye krizi, dünya politikasını merkezi coğrafyaya kilitlemiştir. BAAS rejimleriyle birlikte iş yapan devletler, İngiltere ve İsrail dengelerinde yeni dünya düzenini izleyerek ve de  karşı çıkarak yeni dönemin farklı fırsatlarından yararlanmaya çalıştıkları görülmüştür. Türkiye’nin güneyinde yer alan Arap devletlerinin hemen hemen hepsi BAAS partileri üzerinden, İngiltere’ye yakın bir tutum içinde olmuşlardır. Ne var ki, bu devletleri tek ve büyük bir bölge devleti yapılanmasına İngiltere destekli BAAS rejimleri yönlendirememiştir. Arapların güçlü milliyetçilikleri giderek ağır basmaya başladığı dönemlerde, Arap milliyetçiliği sürekli olarak ön planda yer aldığı için, Irak, Suriye, Mısır, Lübnan ve Libya gibi ulus devletlerin kendi isimleriyle anılan kendi milletleri biçiminde bir yapılanma, Orta Doğu’nun Arap ülkelerinde görülmemiştir. Büyük İsrail ya da Büyük Orta Doğu gibi bölgesel emperyal projelerde merkezi coğrafya yeniden düzenlenirse, o zaman Büyük Arap Devleti, ya da Büyük Türk Birliği veya Büyük Şii Birliği gibi ulusal kimlikler üzerinden büyük ulus devleti kurma alternatifi öne çıkarılamamıştır. Küçücük İsrail Büyük İsrail Projesi ile bütün merkezi coğrafyaya egemen olmaya çalışırken, Araplar ve Türklerin orta dünya da hegemonik bir büyük devlet kurmaya yönelmelerini eski emperyalist ve siyonist devletlerin büyük oyunu olarak görmek mümkündür. Arapların yeni dönemde bir Büyük Arabistan’ı öne çıkarmaları, ya da Türklerin Orta Doğu ile Orta Asya ülkelerini bir araya getirecek bir Büyük Türk Birliği, bugünün koşullarında bütün dünya dengelerini yerinden oynatacak bir girişim olacaktır. Dünya kıtaları üzerinde kurulan büyük devletler gibi Orta Doğu bölgesinde de yeni bir büyük devletin küçük İsrail, küçük Suriye ya da küçük Irak gibi diğer devletler üzerinden kurulmaya çalışılması, ABD’nin Büyük Orta Doğu, İsrail’in Büyük İsrail ya da diğer devletlerin kendi kimlikleri üzerinden kuracakları birliktelik düzenleriyle, merkezi alanda emperyalizm ve siyonizmin baskı uyguladığı savaş senaryolarını dikkatle izlemek ve bunları engelleyecek alternatif karşıt planların uygulamaya getirilmesi gerekmektedir.

Orta Doğu ülkelerinde derin sarsıntılar yaratan Suriye krizinin bütün dünya ülkelerinde ele alınması yeni dönemin siyasal koşullarını da etkilemektedir. Uluslararası kuruluşların öncülüğünde bir üçüncü dünya savaşı gibi çok büyük savaş macerasına kalkışmak, ancak Hitler ya da Mussolini gibi delilik çizgisine gelmiş olan sapık siyaset adamlarının varlıklarıyla beraber tartışılacak bir konudur. Orta Doğu coğrafyasının siyasal koşullarında öne çıkan gelişmeler günümüzdeki savaş lobileri tarafından kışkırtıldıkça, dünyanın sonu olabilecek bir büyük maceraya insanlık her an sürüklenebilir. O yüzden bu bölgede hem büyük devletlerin orduları küçük devletlerin halkları ile birlikte dayanışma içinde yeni bir arayış döneminin koşullarını zorlamaktadırlar. Merkezdeki İslam ve Arap devletlerinin giderek savaş yolundaki hedeflere doğru kışkırtılmaları, bölgedeki BAAS birikimini de savaş senaryolarının bir parçası durumuna getirmektedir. Günümüzdeki olumsuz gelişmeler bir BAAS devleti olan Suriye’yi alt üst ettiği gibi, daha önceki dönemde kurulmuş olan Irak devleti ile Mısır devletleri arasında giderek önemli ölçülerde dayanışma ve işbirliği konularını da gündeme getirmektedir. Orta Doğu’nun önde gelen Arap ve Müslüman devletler, Merkezi alanda büyük bir Arap, Türk ya da Şii devleti gibi oluşumlar ile karşılaşarak geleceğe yönelik emperyalist ya da siyonist plan ve programları bozabilecektir. Arapların böylesine büyük bir bölgesel Arap devletine yönelmeleri, ancak BAAS partilerinin ülkeler ve de devletler arası yeni ortaklık ya da dayanışma politikalarına bağlı olarak gerçeklik aşamasına gelebilecektir. Bugüne kadar yaşanan siyasal gelişmeler, bu bölge ile ilgili bütün plan ve projelerin arkasında büyük devletlerin olduğunu gösterdiğine göre, yeni dönemde bu tür plan ve projelere karşı Türk ve Arap planlarının öne çıkartılması ve bunların içinde İran’ın geçmişten gelen din esaslı emperyal planlarının da hesaba katılması gereklilik kazanmaktadır. Türk birliği düşüncesi, Atatürk’ün ulusal kurtuluş savaşının ilk günlerinden bu yana dile getirdiği bir ulusal hedef olarak Türk ulusuna, Türk devletine ve Türk dünyasına yön göstermektedir. Bu çerçevede bugün gelinen noktada geçmiş, bugün ve gelecek birlikte tartışılmalıdır.

BAAS partisi ikinci dünya savaşı sonrasında, 1953 yılında Michel Eflak isimli bir siyaset adamı tarafından kurulmuştur. Arap diriliş partisi ile Arap sosyalist partisinin bir araya gelmesi sonrasında kurulmuş olan bir partidir. Bütün Arap devletlerinin bir araya gelmeleriyle kurulacak olan Büyük Arap Devletinin kurucusu olmak üzere, kurulmuş olan bir Arap kurtuluş hareketi partisi olarak devreye girmiş ve kurulusundan sonra sürekli olarak bütün Arapların tek bir büyük devletin çatısı altında bir araya gelmesiyle, büyük Arap milliyetçiliğinin diriliş hareketi olarak benimsenmiştir. BAAS partisi bütün Arap devletlerinde örgütlenmiş ve bu doğrultuda şubeler açarak yayılmıştır. Bütün Arap dünyasında örgütlenmesine rağmen, sadece Suriye devleti içinde açık çalışmalar yapabilmiştir. Diğer Arap ülkelerinde ise dış baskılar nedeniyle sürekli olarak kapalı ve gizli çalışmalar yaparak, varlığını koruyabilmiş ve bu çizgide mücadelelerini güçlü bir biçimde yapabilmiştir. Eski Mısır devlet başkanı olan Cemal Abdülnasır’ın ilke ve görüşlerinden yararlanılarak ve bir teori oluşturularak, batı emperyalizmine karşı direnmek amacıyla böyle bir örgüt kuran Arap uyanış hareketi, çeşitli komplolar ve isyan hareketleri örgütleyerek amacına ulaşmaya çalışan bu örgüt daha sonraki yıllarda hem dünya çapında hem de Arap ülkeleri düzeyinde her zaman için siyaset sahnesinin önünde ve içinde yer alarak Arap hegemonyası için yoğun bir mücadeleyi yürütmüştür. Bir Ürdün ayaklanması sonrasında isyana kalkışan BAAS partisi 1950’li yıllarda bölünmek zorunda kalmış ve bu nedenle de eskisi gibi güçlü muhalefet eylemleri yürütememiştir. Cemal Abdülnasır’ın devlet başkanı olduğu dönemde Mısır-Suriye ve daha sonraları da Irak devletinin katılımı ile Birleşik Arap Cumhuriyeti isimli büyük Arap devletinin öncüsü ve kurucusu olmuştur. Bu devletin kuruluşu ile birlikte bütün Arap parti ve örgütlerinin kapanmasına karar verildikten sonra, I960’lı yıllarda Şam’daki iktidarı ele geçiren BAAS partisi sonraki yıllarda milliyetçi ve sosyalist kanatların kendi örgütlerini kurmalarıyla birlikte resmen ikiye bölünmüştür. Nasır’ın sol politikalarını benimseyen BAAS örgütü köklü biçimde üretim devrimi oluşturarak emperyalizme karşı sosyalist ve milliyetçi ilkeler çizgisinde direniş hareketlerini yıllar boyunca yürütmüştür. Mısır da bir yeni örgüt kuran BAAS çılar kendilerine karşı çıkan siyasal grupları baskı altına alarak, yeni bir darbe harekâtını önlemişlerdir. Diğer Arap devletlerinde en önde gelen siyasal hareketlerin gene BAAS örgütleri tarafından yürütüldüğü görülmüştür. Bu durumda 1966 yılında Suriye BAAS partisi İsrail’e karşı etkili eylemler yürüterek siyonizmin önünü kesmiştir.

Sovyetler Birliği varken İsrail’e karşı antiemperyalist gelişmeler izlenerek yeni siyasal açılımlar kamuoyuna yansıtılmaya çalışılmıştır. Suriye ordusunun Sovyetler Birliği çizgisinde antiemperyalist çizgilerde politikalar yürütmesi nedeniyle, 1970’li yıllarda Baas partisinin güdümünde olan askeri birlikler ile İsrail’e karşı yoğun bir savaş yürütülmüştür. Bağdat ve Şam gibi iki Arap başkentinde egemen olan BAAS partisi sosyalist bir programa sahip olduğu için o dönemin en büyük sosyalist devleti olan Sovyetler Birliği’ne karşı bağlılık çizgisinde hareket ederek, Arap-İsrail savaşı içinde İsrail’in yenik düşmesini sağlamıştır. Arap devletlerinin BAAS politikaları nedeniyle aralarının açılmasıyla birlikte, İsrail faktörü daha güçlü bir biçimde devreye girerek, Orta Doğu’daki savaş ortamını daha da kızdırarak tırmanmaya geçmesine neden olmuştur. Bu aşamada batılı ülkeler tarafından terörist devlet ilan edilen Suriye Cumhuriyeti gene BAAS kadrolarının yönetiminde Sovyet sonrası dönemde ülkeyi yönetirken, yeni dönemde daha çok batılı ülkeler ile yakın ilişkiler kurularak, bu küçük Arap ülkesinin dünya ülkelerine açılışı hızlandırılmıştır. Yirmi birinci yüzyıla girerken, Suriye devleti giderek genişleyen dünya ekseni üzerinde kendi çıkarlarının gerektirdiği adımları atarak, daha güçlü bir Arap devleti konumunda geleceğe dönük gelişmelerde, bazı önemli olayların gerçekleşmesine giden yollar açılmaya çalışılmıştır. Yirminci yüzyılın sonlarına doğru Suriye’de büyük devletlerin uzaktan kumandalı müdahaleleri öne çıkarken, bunların arkasında yer alan Rusya, Çin ve İran gibi büyük devletler Suriye’ye egemen olabilmek için mücadele etmişlerdir. Bugün ABD’nin de devreye girerek Suriye’deki hegemonya mücadelesinde batılılar aracılığı ile etkili olmaya başladıkları görülmektedir.

Son günlerde Suriye’de yapılan bazı toplantıların basın organları üzerinden Türk kamuoyuna yansıması üzerine, Türk siyasal hayatında da Suriye tartışmaları öne çıkarak diğer konuları geride bırakacak düzeyde tartışma alanlarında daha fazla yer almaktadır. Genel anlamda tüm Arap ülkeleri için düşünülmüş olan BAAS partisi ve ideolojisinin aradan geçen yıllar içinde sadece Suriye devletinde etkili olmasının nedeni olarak diğer Arap ülkelerinin dışa açılarak çok yönlü ilişkilere girme fırsatlarını değerlendirdikleri ve bu nedenle eskiden olduğu gibi Rusya ya da Çin gibi büyük sosyalist ülkelerin peşinden gitmedikleri anlaşılmaktadır. Mısır ve Irak devletlerinin Amerika ile işbirliğini geliştirirken Libya ve Lübnan gibi devletlerin İsrail ile daha yakın ilişkilere girerek kendilerini kurtarmaya öncelik verildiğini göstermektedir. Arap İsrail savaşlarının uzun süre devam etmesi yüzünden, iki büyük kutup arasında kalarak BAAS rejimlerinin giderek etkisini yitirdiğini ve önümüzdeki dönemde daha da farklı ülkeler ile ilişkiler geliştirerek hem devletin hem de ülkenin gereksinmeleri doğrultusunda dengeli ilişkiler aracılığı üzerinden, eski Sovyet bloku olan sosyalist devletlerin kendileri için geliştirdikleri kapitalist sisteme uyumlu bir yakınlaşma arayışı içine girmektedirler. Suriye devleti yeni dönemde artık Sovyet sisteminin kontrolü altında değildir. Suriye devleti bugün, bir Arap, bir Afrika ve bir Akdeniz ülkesi olarak, bu tür bölgelerin içinde yer aldıkları gruplaşmalarda yer alarak bulundukları uluslararası ilişkilerde daha olumlu yönlere doğru yönelmeye hazırlanmaktadır. Yıllardır Sovyetler Birliği dengeleri yüzünden Türk kamuoyu önünde Türkiye’den uzaklaşan Suriye Cumhuriyeti yeni dönemde kendisini Suriye Arap Cumhuriyeti olarak tanımlayarak tek başına yalnız kalmaktan uzaklaşarak, Arap kimliği ile kendisini tanımlayarak diğer Arap devletleri ile yan yana gelmeye razı olduğunu ifade etmektedir. Devletin çatısı altında yaşayan Suriye vatandaşlarının yeni dönemde gideceği yol henüz tam olarak kesinleşmediği için ülkeyi sosyalist ve milliyetçi bir çizgiye çekmiş olan BAAS politikalarının, sona erdirileceği gibi bir baskı bugün batı ülkelerinden gelmeye devam etmektedir.

Türkiye Suriye ve Irak’ın sınır komşusu olduğu için her iki ülkeden estirilen BAAS’çı politikalar yüzünden bu iki devlet ile ilişkiler, Türkiye’de hegemon konumda bulunan batılı ve batıcı güçler yüzünden, uzun bir süre duraklamış ve zamanla geriye gitmiştir. Türkiye rejim farkları yüzünden sınır komşusu ile kapıları kapamış ve bu yüzden iki ülke halkı arasındaki akraba görüşmeleri bile yasaklanmıştır. Bu çerçevede iki ülke ilişkileri ele alındığında Türkiye’yi yaratan Atatürk sistemi olarak Kemalizm ile bugünkü Suriye devletini yaratan BAAS’cılık birçok açıdan birbiriyle farklı ülkelerdir. Aynı coğrafya da sırt sırta vermiş iki sınır komşusu olarak Türkiye Cumhuriyeti ile Suriye cumhuriyeti arasında önemli ölçülerde farklar vardır. Hiçbir biçimde iki devletin ortaya çıkışı ile geçmişten gelen çizgileri benzerlik göstermemektedir. Bu nedenle Suriye’deki sosyalistler ile Türkiye’deki Kemalistleri bir tutmak ya da birbirinin aynısı olduklarını söylemek tamamen gerçek dışıdır. Kemalist devletin dünya sahnesine çıkışı bir imparatorluğun dağılışı sayesinde gerçekleşmiştir. Suriye devletinin sosyalist bir devlet modeli olarak dünya haritasındaki yerini alması ise, Sosyalist bir devrim sonrasında Sovyetler Birliğinin kuruluşu üzerine ve bu büyük siyasal yapılanmanın dünyanın merkezi bölgesine dönük bir yapılanmaya girişmesi sonrasında gerçekleşmiştir. Bu nedenle Türkiye’yi yaratan Kemalizm ile Suriye’yi yaratan BAAS’cılık arasında hiçbir biçimde benzerlik ya da aynıyet yoktur. Türkiye’de üniter ve merkezi bir ulus devlet kurulurken, Suriye’de giderek federasyona doğru yönelen bir Arap devleti uygulaması ile dünya kamuoyu karşılaşmıştır. Türkiye bir Türk devletidir ama Suriye’de bir Arap devletidir. Her iki ülkenin jeopolitik konumları kesinlikle birbirinden çok farklı bir konumda olduğundan dolayı, bu durum farklılık içinde genel olarak devletlerin benzemezliği ilkesi burada da geçerli olmaktadır. Kemalizm bir merkezi devlet sistem, Suriye de bir bölgesel yapı olarak birbirlerinden fazlasıyla uzak ve farklıdır. Bu çerçevede Kemalist devlet modeli kesinlikle Suriye’nin BAAS’cı yapılanmasına hiçbir biçimde benzememektedir. Bu nedenle Türkiye Suriye değildir ve de Kemalizmin de BAAS’cılıkla hiçbir ilgisi yoktur. O nedenle Kemalizm BAAS’çılık değildir.

Prof. Dr. Anıl ÇEÇEN

20 Nisan 2023 Perşembe

TÜRKİYE VE ILIMLI İSLAM - Prof. Dr. Anıl ÇEÇEN

 ANKARA KALESİ

TÜRKİYE VE ILIMLI İSLAM

                Türkiye Cumhuriyeti laik ve çağdaş bir ulus devlet olarak, ılımlı İslam anlayışını savunan ve dinsel bir gelenekten gelen Müslüman demokrat bir siyasal parti tarafından çeyrek yüzyıllık bir zaman dilimi içinde yönetilmektedir. Batı ülkelerinde görülmeyen bir biçimde gündeme gelen bu demokratik siyasal gelişme, Türk devleti üzerinden hem İslam dünyasına hem de diğer devletlere örnek olmuştur. Batı dünyası bugünkü medeniyetin kurucusu olduğu için çağdaş uygarlık daha çok Hıristiyan dininin yayılmasıyla birlikte gelişmiştir. Batı tipi demokrasiler daha çok Fransız devrimi sonrasında ortaya çıkarken, laiklik esas alınmış ve eski dönemin koşullarında gelişmeler gösteren ideolojiler üzerinden sol-sağ ya da merkez çizgilerinde düşünce sistemleri getirerek, yirminci yüzyılın dünya haritasını meydana getirmişlerdir. Bütün dünyayı kapsayan bir kapitalist düzen kurulurken, batının önde gelen devletleri başı çekmiş, İngiltere-Amerika ve Rusya üçgeninde geleceğe doğru eskisinden çok farklı bir yeni dünya düzenine yönelmişlerdir. İnsanlık tarihi incelendiği zaman bugün gelinen aşamada devlet ve toplum modelleri gelişirken, batı demokrasilerinde önce laiklik ilkesi ile dışlanan dinlerin, yeni dönemde dinsel alt kimlikler üzerinden siyaset sahnesine girdiği ve bu doğrultuda Hıristiyan batı ülkelerinde Hıristiyan Demokrat partilerin kurularak siyasal mücadele alanına girdikleri görülmüştür. Avrupa merkezli böylesine bir oluşumun ortaya çıkmasında demokratik rejimlerin gelişmelerinin önemli rolleri olmuştur. Dinci akımlar da diğer siyasal akımlar gibi kendi siyasal partilerini kurarak öne çıkmışlar ve böylece laiklik ilkesinin getirmiş olduğu dışlanma oluşumunun önü kesilerek, geleceğe yönelik bir laik ve anti-laik ayrışma sürecinin içine girilmiştir.

                Hıristiyan ülkelerin elde ettikleri bu gelişme bütün dünyayı etkilediği gibi, Müslüman ülkelerde de benzeri arayışların gündeme gelmesine yol açmıştır. Hıristiyanların yaşadıkları oluşumların benzerini batı tipi demokrasilere yönelen Müslüman ülkelerde de gündeme getiren İslamcı çevreler, Hıristiyan Demokrat partilerin karşısına Müslüman Demokrat partileri kurarak çıkmaya çaba göstermişler ve bu doğrultuda uzun yıllar sürdürülen çabaların sonucunda da sağda ya da solda kurulan demokratik ya da cumhuriyetçi partiler siyasal programlarına ya da kurdukları partilerin adına din kimliği yansıtan dolaylı isimleri koymuşlardır. Böylece batı tipi demokratik ülkelerde Hıristiyanlık dini bir siyasal hareket olarak örgütlenmiş ve Vatikan gibi merkezi bir devletin desteği ile Hıristiyan ülkelerden oluşan bütün batı dünyasında yerini almıştır. Fransız devrimi sonrasında laiklik ilkesinin kabul edilmesiyle, tıpkı Hıristiyanlar gibi Museviler ya da diğer dinler de örgütlenerek kendi partilerine kavuşabilmişlerdir. Bugünkü uygar dünyayı  batı dünyası temsil ettiği için batıdaki her türde  yenilik ya da gelişmeler gibi, Hıristiyan Demokrat Partiler oluşumu Müslüman ülkelerde de  Müslüman Demokrat partilerin kurulması çizgisindeki arayışları öne çıkarmış ve bu yönde atılan adımlar  doğrultusunda eski dönemde dünya devleti boşluğunu doldurmaya çalışan Britanya İmparatorluğunun, kendisine bağımlı olarak geliştirmiş olduğu İslam ülkeleri siyasal yapılanmalarında batı tipi bir demokrasi inşa ederken, Müslüman Demokrat partilere de yer verilmeye başlanmıştır. Anayasal ve yasal sınırlar çerçevesinde tüm Müslüman ülkelerde, demokratik rejime geçiş ile birlikte  İslamcı çizgide partiler birbiri ardı sıra kurulmaya başlamıştır ama Müslüman Demokrat ismi batı ülkelerinde olduğu kadar rahat bir biçimde kullanılamadığı için daha çok soyut kavramların parti ismi olarak kullanıldığı bir gelişme bu aşamada öne çıkmış ve Müslüman Demokrat Partiler dinsel çağrışım yapan genel ve soyut kavramlar üzerinden İslam ülkeleri arasında örgütlenirken, Hıristiyan ülkelerde Müslümanlık ve de İslam ülkelerinde Hıristiyanlık dinleri de çeşitli açılardan sosyal ve siyasal tartışmalarda öne çıkarak, ülkelerin siyasal gelişme çizgisinde yönlendirici düzeyde etkin olmuşlardır. Günümüz dünyasında bugün Hıristiyan Partiler kadar Müslüman partiler de örgütlenerek iktidara gelebilmekte ve kendi yurtlarını emperyalizme karşı çıkarak yönetme hakkını elde etmektedirler.

                Dünya tarihinde hızlı gelişmeler yaşanırken, insan toplulukları çeşitli siyasal alanlarda ve konularda mücadele etmek zorunda kalarak, geleceğe dönük bir biçimde yeryüzü haritasında var olan devlet yapılanmalarının yenilenmesi açılarından farklı gelişmeler ile karşı karşıya kalmışlardır. Dünya siyasal tarih çizgisinde ilerlerken, ortaya çıkan sorunlar arasında din konusu en başta gelen sorun olarak öne çıkmıştır. Yüzyıllar geçtikçe dünya nüfusu artmış ve artan nüfusun manevi gereksinmeleri doğrultusunda din konusu da fazlasıyla yaygınlık kazanmıştır. Yeryüzünde adil, eşitlikçi ve özgürlükçü bir düzen kurulamadığı için bir türlü hakkaniyete ve adalete dayalı siyasal düzen kurulamamış ve bu yüzden de halk kitleleri her türlü haksızlığa ve eşitsizliğe ağırlık vererek bu dünyada yaşam kavgası yapmak zorunda kalmışlardır. Dinlerin zaman içinde siyasete girmesi ile birlikte giderek artan haksızlıklar dinlerin genişlemesi ve yaygınlık kazanmalarına yardımcı olmuştur. Haksızlık ve eşitsizliklerin yıllar geçtikçe artması yüzünden dinsel taban yaygınlık kazanırken, öbür taraftan da dinlerin siyasete girmesiyle birlikte, eskisinden daha güçlü yeni yapılanmalar öne çıkmış ve insanlığın geleceğe dönük yaşam serüveninde bir can kurtarıcı simit dalı gibi, önleyici toplumsal hareketleri tarihin belirli dönemeçlerinde gündeme getirmiştir. İnsan toplulukları dünya kıtalarına yayıldıkça yeni bölgelerde de dinsel örgütlenmeler gündeme gelmiş ve her din kendisine toplumsal taban oluşturmak üzere, din merkezleri ve ibadethaneler açmışlardır. Dinler arası ilişkiler önceleri çok çekişmeli ve kanlı olmuş ama zaman içerisinde, dinlerin hem kutsal yerler hem de siyasal partiler düzeyindeki etkin örgütlenmesiyle toplumsal tabana yayılmakta olan tek tanrılı dinlerin, sosyal ve siyasal çizgide örgütlenmelere girişiyle birlikte siyasal alanlarda dinlerin etkilerinin giderek arttığı görülmüştür. Bu tür gelişmelerin devamı sürecinde de dinler, zamanla dünyanın çeşitli bölgelerinde ya da ülkelerinde dinsel kuralları esas alan din devletleri kurmuşlar ve bu devletlerin büyüyerek güçlenmesi sayesinde de dine dayanan din imparatorlukları ya da büyük devletler kurulabilmiştir.

                İnsanlık tarihine bakıldığı zaman dinler arası çekişme ve çatışmaların yerel, bölgesel ya da küresel savaşlara meydan verdiği anlaşılmaktadır. Bu tür din kavgaları yüzünden sosyal yaşam düzeni içinde barış ve düzen tam olarak kurulamamış ve sonunda büyük bölge savaşları ya da tüm dünya ülkelerini kapsayacak biçimde cihan savaşları, birbiri ardı sıra gündeme gelmiştir. Dinler insanların manevi gereksinmelerini karşılamak üzere ortaya çıkarken, yeryüzündeki çekişme ve çatışmaların artması üzerine, dinlerin de siyasal plan ve projelere alet edildiği ve zamanla bu doğrultuda yeni yeni çekişmelerin gene dinsel etkinlikler üzerinden siyasal alana taşındığı görülmüştür. Dinler tarihi incelendiği zaman bu tür gelişmelerin sürekli olarak dünya barışını tehdit ettikleri görülmektedir. Dinler açısından kutsal alanlar olarak kabul edilen Orta Doğu toprakları tarihin her döneminde dinler, mezhepler ve tarikatlar arası savaşlara sahne olmuştur. Çağdaş uygarlığın geçerli olduğu Avrupa kıtasında iki bin yılı aşan bir süre dinler arası çekişmeler siyaseti belirlemiş ve bu yüzden Hıristiyan egemenliğinin yer aldığı bu kıtada Osmanlıların Müslüman, Musevilerin Yahudi devleti kurma hakkı engellenmiştir. İki bin yıl süren çekişmeler iki dünya savaşı yaratınca, Balkan savaşları kışkırtılarak bu bölgedeki Hıristiyan olmayan halk kitleleri Anadolu üzerinden Orta Doğu topraklarına yönlendirilmiştir. Osmanlı devletinin kurucusu ve yöneticisi Türkler Müslüman kimlikleriyle Orta Doğu topraklarında kendileri için bir devlet düzeni kurabilmişlerdir. Avrupa topraklarında devlet kurmalarına izin verilmeyen Musevi topluluklar da tıpkı Türkler gibi ayrı bir devlet kurmak için uğraşırlarken Avrupa kıtasından kovularak merkezi alana gönderilmişlerdir. Orta Doğu toprakları Osmanlı İmparatorluğu çatısı altında Müslüman halk kitlelerinin yurdu olarak görev yaparken, Avrupa’dan dışlanan Musevi devleti Müslüman bölgelerin tam ortasında ayrı bir devlet oluşumuna doğru yönlendirilmiştir. İkinci Dünya savaşı sonrasında Avrupa topraklarından Filistin topraklarına doğru yönlendirilen Musevi insan grupları, uluslararası hukuka aykırı bir biçimde zorlanan yeni devletin halkı olarak komşu ülkelerde yaşayan Müslüman topluluklar ile savaşmak zorunda kalmışlardır. Bu yüzden yirminci yüzyılın ikinci yarısı merkezi coğrafya da Arap-İsrail savaşları olarak adlandırılan din savaşına sürüklenmiştir. Soğuk savaşın son yıllarına kadar devam eden bu iki büyük dinin merkezdeki savaşı bir türlü önlenememiştir.

                Sovyetler Birliği varken sürekli olarak devam ettirilen Arap-İsrail savaşları, sosyalist sistemin çöküşü üzerine gündeme gelen küreselleşme aşamasında, kendiliğinden durma noktasına gelmiştir. Ulus devletlerin üniter devletçi tutumları yüzünden din devletleri yarım yüz yılı aşan çatışma dönemi yaşadıktan sonra, belirli bir geçiş süreci sonrasında durma noktasına gelmiştir. Orta Doğu’da Arap-İsrail savaşları olarak ifade edilen savaşlar, aslında Müslüman ve Musevi çekişmeleri olarak tarihin her döneminde görülmüştür. İki dünya savaşı sonrası Türkiye’nin merkezi alanda bir ulus devlet olarak kurulması üzerine, uluslararası Siyonist hareket Yahudilerin ana vatanı olarak gördükleri Filistin bölgesinde binlerce yıllık rüyaları olan bir Yahudi devletini kurma şansını elde edebilmişlerdir. Bu aşamadan sonra İslam coğrafyasının tam ortalarında bir Musevi devleti kurulmasıyla birlikte üçüncü dünya savaşına doğru giden savaş süreci, Arap devletleri ve Müslüman milletlerin tam ortasında çok farklı bir dinden oluşan yabancı bir cisim gibi, İslam dünyasının ortalarına getirilen İsrail ile birlikte tarihteki din savaşlarının yeni bir uzantısı olarak, Arap dünyasının tam ortasında kutsal devlet olarak İsrail  üçüncü kez kurulmuştur. İkinci dünya savaşının bitmesi üzerine başlayan Arap-İsrail savaşları yirmi birinci yüzyılın ilk başlarına kadar devam ederek, yarım yüzyıllık bir savaş dönemini bölge halklarına yaşatmışlardır. Yirminci yüzyılın tam ortalarında başlayan Arap-İsrail savaşları bir devletler savaşı gibi gösterilmesine rağmen aslında bir din savaşı olarak sürüp gitmiştir. İlk çağlardan bu yana devam edip gitmekte olan din savaşları son dönemde merkezi alanda yeni devletlerin kurulmasıyla birlikte, devletler savaşı olarak gösterilmiştir. Genişletilmiş Kuzey Afrika ve Büyük Orta Doğu projelerinin, birlikte yeni düzen getirmek istediği Müslüman coğrafya da Musevilerin gelerek tam merkezde bir din devleti kurmaları üzerine yeniden din savaşları dönemine girilirken, geçmişten gelen din savaşları sürecinde Hıristiyan ve Müslüman savaşları bir yönü ile geride kalmıştır. Yüzyıllarca Avrupa’nın Hıristiyan orduları ile savaşmak zorunda kalan Osmanlılar, yeni dönemde Türkiye ve Türkler olarak yollarına devam etmek durumuna geldikleri aşamada, laik bir Müslüman ülke olarak İslam ülkelerinin İsrail’e karşı sürdürdüğü din savaşlarına girmemişler ve Arap ülkelerinin Yahudi devletine karşı yürüttüğü savaşlara bulaşmayarak, yeni dönemde güçlü bir güvenlik devleti olarak merkezi alanda yola devam etmeye dikkat etmişlerdir.

                Yirminci yüzyılda iki dünya savaşı ile eski dünya düzeni değişirken Vatikan’ın tekelinde örgütlenen Hıristiyan Avrupa kıtası tek bir dinin bayrağı altında bir araya gelirken ve İslamiyet ile Musevilik gibi iki büyük dini Avrupa kıtasının dışına iterken, Osmanlı uzantısı Türk devleti ile birlikte Siyonizmin bayraktarlığını yaptığı Musevi devleti de İsrail adı ile merkezi alan coğrafyasında yerini almıştır. İngiliz emperyalizmi Osmanlı devletini işgal ederek yıktıktan sonra bölgede Hıristiyan dininin eski Roma ve Bizans imparatorluklarının uzantısı olarak sürdürülmesi için, Vatikan’ın kontrolünde bir yeni Roma imparatorluğu İngiltere’nin de devamı olarak yeniden kurulmaya çalışılmıştır. Avrupa kıtası giderek Hıristiyanlaşırken, Müslümanlar ile birlikte Museviler bu kıtada devlet kuramamışlardır. Hıristiyanların Avrupa kıtasında kurulmasına izin vermedikleri Yahudi devletinin İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri’nin destekleri ile Orta Doğu bölgesinde kurulmasıyla birlikte, Avrupa kıtasındaki Musevi- Hıristiyan çekişmesi, merkezi coğrafyaya Müslüman-Musevi çekişmesi olarak uzatılıyordu Avrupa ülkelerinde geçmişten gelen Musevi ve Müslüman azınlıkların Hıristiyan bölgesinde varlığını sürdürmesiyle birlikte, Türkiye Cumhuriyeti ile İsrail aynı dönemlerde kurulan yeni ulus devletler olarak İslam coğrafyası içinde kendilerine yer edinmeye çalışırlarken, bazen birbirleriyle rekabete girmişler, bazen de eski Osmanlı imparatorluğu hegemonyası altında olduğu gibi barış içinde birlikte yaşama ya da Avrupa tipi bir laiklik düzeni içinde bütün dinlerin varlıklarını koruyarak yollarına devam etmeye çalıştıkları görülmüştür. Avrupa’nın katı Hıristiyancılığına karşı İslam devletlerinin daha ılımlı bir yol izleyerek diğer dinlere karşı daha hoşgörülü tutumu izlenirken, Yahudi- İsrail devletinin birden Müslüman dünyanın tam ortasında kurulması üzerine, sürdürülmek istenen barış içinde birlikte var olmak politikasının getirdiği hoşgörü ortamı ortadan kalkarak yerini Arap-İsrail savaşlarına bırakmıştır. Bu aşamada bütün Arap ve İslam devletleri bölgedeki tek Yahudi devletine karşı birleşmişlerdir.

                Arap-İsrail savaşları yüzünden merkezi coğrafya bir türlü siyasal barış ortamına kavuşamamış ve soğuk savaş döneminin bölgesel çekişmelerinin sırasıyla sürekli olarak bu alanda gündeme getirilmesiyle birlikte, iki karşıt blok arasında bazı sıcak çatışmalara yol açılmıştır. Çatışmalar zaman içinde tırmandırılırken merkezi coğrafyadaki Müslüman ve Hıristiyan ülkeler ve halklar arasında eskisi gibi din çatışmalarına doğru gizli servislerin kışkırtmalarıyla siyasal gelişmeler yönlendirilmiştir. İki büyük savaş sırasında milyonlarca insanın yok yere öldürülmesi üzerine yeni dünya düzeni barış amaçlı oluşturulurken, insan hakları üzerinden sonuç alınmaya çalışılmış ama dinler arası gerginliğin geçmişten gelen yoğunlukları yüzünden Vatikan’ın öncülük ettiği Dinler arası Diyalog düzeni tam olarak kurulamamıştır. Böylesine bir diyalog ve hoşgörü ortamına yönelmenin başlamasıyla birlikte devletler arası ilişkilerde, ılımlı dincilik arayışları gündeme gelmiştir. Avrupa kıtasında demokrasinin fazlasıyla gelişmesi üzerine, dinsel alanda yumuşama başlamış ve insan kavramı üzerinden haklar yeniden ele alınarak, yeni bir hoşgörü ortamı çağdaş uygarlık dünyasındaki yeni gelişmelere paralel bir çizgide din ve bilim adamları ile filozofların öncülüğünde yeni bir düzene kavuşturulmaya çalışılmıştır. Dinler arası Diyalog çalışmaları öne çıktıkça, devletlerin din konusunda daha da ileri giderek ılımlı bir dincilik çizgisine doğru yöneldikleri görülmeye başlanmıştır. Dinler arasında geliştirilmeye çalışılan hoşgörü ortamı din anlayışlarını törpülerken, ortaya ılımlı İslam, ılımlı Musevilik ve ılımlı Hıristiyanlık gibi yeni anlayışlar ile birlikte bu doğrultuda geliştirilen yeni toplumsal politikalara da devletler ve toplumlar sıcak çatışmaları önlemek doğrultusunda yönlendirilmişlerdir. Çağdaş uygarlık düzeyine erişmiş olan ülkelerde modernizm her zaman için temel düşünce biçimi olarak ele alındığı için, din konularında ya da dinsel alanda yenilikler yumuşama ve hoşgörü üzerinden atılan adımlar modern, din anlayışı olarak genel olarak ılımlı kavramı üzerinden ifade edilen toleranslı bir bakış açısını ılımlı dincilik olarak öne çıkarmaktadır. Konu bu aşamaya gelince, o zaman da dinlerin modernizm açılımı çizgisinde yumuşak siyaset girişimlerinin ılımlı olmaya başladığı görülmektedir.

                Binlerce ya da yüzlerce yıl farklı din anlayışları üzerinden birbirini yiyen ve iki büyük dünya savaşı sırasında milyonlarca insanını yok eden bir dünya düzensizliği içinde bocalarken, üçüncü bir dünya savaşı sürecini önlemek isteyen uluslararası örgütlerin araya girmesi ve daha sonra da öncülük yapması üzerine üçüncü büyük savaş çıkarma girişimlerinin önü kesilmiş ve zaman içerisinde devletler ile milletler arasında kalıcı bir barış ortamı yaratılmaya çalışılması, yirminci yüzyılın son yarısını soğuk savaş düzeni çerçevesinde geçirmiş ve yeni bir yüzyıla doğru dünya ilerlerken, dinler arası diyalog çalışmalarından evrensel barış ortamı kurabilmek için yeni girişimler siyaset sahnesinin gündemini oluşturmuştur. Evrensel barış düzeninin kalıcı bir biçimde örgütlenmesine çalışılırken, dinler arasındaki başlatılan diyalog ortamlarının kalıcı bir biçimde modernize edilebilmesi için çabalar gösterilmiştir. Bu tür ilişkilerin devletler arası iş birliği ortamının geliştirilmesinde etkin olması sayesinde din konularında da ılımlı bir çizgiye gelinebilmiştir. Bu açıdan Türkiye’nin örnek ülkelerden birisi olarak öne çıktığı anlaşılmıştır. Sovyetler Birliğinin dağılmasıyla başlayan yeni dönemde evrensel barış için hem küresel ve bölgesel güvenlik örgütleri kurulmuş, hem de bu gibi ülkelerde farklı dinden gelen ayrı toplulukların modern açılımlara yönelmesiyle, dinsel alanlarda geleceğin barış ortamının temelini oluşturacak derecede, ılımlı dinsel politikalar oluşturulmaya başlanmıştır. Dinler arası diyalog çalışmaları devam ettikçe, din ortamında ılımlı İslam’a yönelen yeni girişimlerin gündeme geldiği görülmüştür. Hıristiyan Avrupa kıtası ile birlikte Müslüman bir merkezi coğrafya arasında sıkışıp kalan bir modern Türkiye oluşumu, ılımlı İslam ile tamamlanarak farklı dinlerden oluşan Orta Doğu bölgesi halklarının gerçekleştirdiği ılımlı İslam’ın sağladığı geniş serbestlik alanı içinde, barışçı yaklaşımların bütün uluslararası ilişkiler düzeninde etkin olmasına yardımcı olmuştur. Böylece dünya literatürüne geçecek bir düzeyde ılımlı dincilik önde gelen dünya ülkelerinde ön planda yer almaya başlamıştır. İnsanlar yarım yüzyıl içinde dinler arası çatışmalardan dinler arası diyaloga geçerek ılımlı dincilik uygulamalarına öncelik vermeye başlamışlardır. Türkiye’de son çeyrek asırda izlenen ılımlı İslamcılık politikaları bu alandaki en önemli örnekler olarak tarihe geçmiştir.

                Ilımlılık kavramı üzerinden geçmişten gelen gelişmeler ve bunların ortaya çıkardığı ılımlı İslam örnekleri bugünün dünyasında sürekli barış ortamının dayanak noktalarını oluşturmaktadır. Dinsel alanda her türlü çekişme ve çatışmaları devre dışı bırakarak, genel anlamda bir uysallaştırma ile bu doğrultuda tarafları daha uyumlu çalışmalara yönlendirerek, toplumsal yapı içinde geleceğe yönelik yeni yapılanmalar hazırlamak, ılımlı İslamcıların ortaya çıkış nedenleri olarak bugün kamuoyuna yansımaktadır. Asya ve Avrupa gibi iki büyük kıta arasında kalan jeopolitik bir konuma sahip olan Türkiye Cumhuriyeti, Doğu ile batı arasında bir  geçiş köprüsü konumunda var olmayı sürdürmektedir Orta dünya bölgesinde bir orta oyunu olarak uluslararası siyasal gelişmeler birbirini izlerken, başta Türkiye olmak üzere birbirine komşu olan konumlarıyla bölgede yer alan tüm bölge devletleri, yeni bir dinler arası yok edici savaşlar çıkmazına sürüklenmemek üzere, komşuları ve bölge devletleriyle ılımlı din ilişkilerine girerek, bölgesel bir uyumluluk düzeninin kurulabilmesi doğrultusunda yeni tür gelişmeler gündeme gelmektedir. Dini merkezler ve din çevreleri günlük normal çalışma ortamı içinde geleceğe dönük yeni arayışlar içine girdikleri aşamalarda da dinsel alan çalışmalarında ılımlı yollar bulunmaya çalışılmakta ve ılımlı İslam anlayışı çerçevesinde kamu hizmeti statüsündeki dini görevler ve yapılanmalar, yeni bir sistematik oluşturularak eskisinden daha etkili bir inanç sistemi ve barış ortamı ortaya çıkarılabilmek için çaba gösterilmektedir. Ilımlı İslam geçmişin kültürel birikimleriyle desteklenmeye başlandığı zaman bugünkü aşamada ortaya çıkan, yeni dinsel çalışmalar ve yönelişler gündeme gelerek dinsel düzenin ılımlı din açısından farklı ele alınmasında belirleyiciler olmaktadırlar. Modernleşme çalışmaları din alanında yeniliklere elverişli bir taban oluşturarak ılımlı dincilik alanında etkinlik sağlarken, uluslararası alandaki yeni yönelimler de din alanında ılımlı ve barışçı gelişmeleri desteklemektedir. Bilim çevreleri dünyanın geleceğini araştırarak yeni arayışlar içine girdiği bir aşamada, yeni dünya düzenini dinler arası barış ve diyalog köprüleri üzerinden ortaya koydukları tutumlar ile geliştirilmeye çalıştıkları görülmektedir. Ne var ki, ılımlı politikaların geliştirilmeye çalışıldığı son aşamada dinsel toplumlar çok kültürcülük çıkmazına sürüklenebilmektedir.

                 Din alanında Ilımlı İslam’ı tercih eden ya da bu tür hareketleri destekleyen gelişmeleri öne çıkaran devletler, kendi ülkelerinde sera uygarlığı yaratarak ve bu çizgideki yeni etkinlikleri büyütüp geliştirerek uygulama alanına getirdikleri görülmektedir. Geleneksel dinlerin değişen koşullarda gelişmeye devam etmesi, yeni, ılımlı ve modern İslam ile geçmişten gelen geleneksel Müslüman tutuculuk çizgilerinde yeni bir ayrışma sürecini İslam dünyasının bütün devletlerinin toplumsal yapılarında öne çıkarmıştır. Soğuk savaşın sona ermesinden sonra merkezi coğrafya da Türkiye’nin öncülüğü ile ılımlı İslam modelleri uygulama alanlarına getirilmiştir. Dünyanın eski merkezi devleti olan Osmanlı imparatorluğunun topraklarında sonradan kurulmuş olan Kuzey Afrika ve Orta Doğu devletleri küreselleşme döneminde siyasal İslam’ın yükselişi çizgisinde ılımlı İslamcı politikalara sahne olurken, aradan geçen çeyrek asırlık bir uygulama dönemi sonrasında başta Türkiye olmak üzere gündeme getirilmiş olan ılımlı İslam süreçleri ve dönemleri ile birlikte, bu politikaları uygulayarak dış desteklerle iktidara gelen ılımlı İslamcı siyasal iktidarların dünü, bugünü ve gelecekleri her yönü ile tartışılmaya başlanmıştır. Bölgedeki Osmanlı uzantısı İslam devletlerinde yeni bir alternatif iktidar örneği olarak gündeme getirilen modernize İslam ya da ılımlı Müslümanlık uygulamalarının, çeyrek yüzyıllık tırmanma süreçlerinden geçtikten sonra dünya kamuoyunun ciddi bir değerlendirilmesine gereksinme bulunduğu anlaşılmaktadır. Küreselleşme akımı ile başlayan küresel emperyalizm saldırısı gene aynı dönemde bütün dünyaya yönelik bir biçimde batı merkezli olarak devam ederken, dünyanın merkezi coğrafyasında yer alan İslam ülkelerinin tamamı başta Türkiye Cumhuriyeti olmak üzere yeni bir değerlendirme aşamasına gelmişlerdir. Türkiye ile birlikte Tunus, Fas, Cezayir, Mısır, Suriye, Irak, Libya, Arabistan, Katar, Kuveyt, Bahreyn, Somali, Sudan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi merkezi coğrafya İslam ülkeleri son çeyrek yüzyılda siyasal İslam’ın tırmanışı ile ılımlı İslam politikalarına yönelerek uluslararası alanda yeni bir çıkışı gündeme getirmişlerdir. Böylece batı emperyalizmi İslam coğrafyasını küresel bir kıskaç içine alarak, Türkiye’yi de bu doğrultuda yeniden yapılandırmışlardır.

                Türkiye Cumhuriyeti’nin dünyanın orta alanında yani eski Osmanlı coğrafyasında kurulmuş olan merkezi devlet olduğu dikkate alınırsa, Türkiye’de batı emperyalizminin İslam alanlarını kuşatma planlarının hedefinde yer alan en merkezi devlet olarak öne çıktığı görülmektedir. Batının önde gelen ABD, İngiltere, Almanya, Fransa ve İsrail gibi emperyalistlerinin küreselleşme çizgisinde hedef haline gelen Osmanlı hinterlandı, batı emperyalizminin kuşatma politikaları hedefine oturtularak, yaklaşık çeyrek yüzyıldır zoraki bir dinsel dönüşüme doğru emperyal baskı ve zorlamalar yönünde sürüklenmektedir. Yirminci yüzyılın son döneminde gündeme getirilen siyasal İslamcılık  görünümündeki yeniden yapılanma oluşumları aracılığı ile, Osmanlı ve soğuk savaş dönemlerindeki geleneksel  İslam politikaları devam ederken, Sovyetlerin dağılması sonrasında daha farklı bir emperyalizme yönelen batı emperyalizmi, Siyasal İslam adı altında Müslüman kitleleri dini siyasallaştırarak, geleneksel yapılarıyla bugüne kadar gelmiş olan İslam ülkelerini, Siyasal İslam üzerinden ılımlı İslam politikalarına doğru yönlendirmişlerdir. İslam coğrafyasının tam ortasında laik bir çağdaş cumhuriyet olarak kurulan Türk devletini, çağdaş laiklik düzeninden uzaklaştırarak ve ılımlı İslam politikalarına alet ederek, eski Osmanlı dönemindeki uygulamalara dönmek istemişlerdir. Türkiye Cumhuriyeti ılımlı İslam’ın oluşum döneminde laik devlet yapısı ve uygulamalarından ve batı dünyasından kopartılmaya doğru zorla iteklenirken, Türkiye Cumhuriyeti’nin milyonlarca Müslüman nüfusun yer aldığı bir buçuk milyarlık ümmet coğrafyasının tam ortasında, yepyeni bir millet ve milli devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti yerini almıştır. Avrupa kıtasının yanında milli devlet kurulurken Osmanlı hinterlandında ilk ılımlı İslam devleti olarak Türkiye öne geçiyordu. Türkiye’nin, milli devlet olarak kurulabilmesini borçlu olduğu milli görüş politikasından muhafazakar İslam siyasetine doğru keskin bir dönüşüm yaşatılarak  ve siyasal İslam’a ılımlı dinci politikalar aracılığı ile Türk devleti sürüklenerek, milli görüşçü partiler ardarda kapatılmış ve yenilikçiler görünümü altında  yepyeni bir muhafazakar demokrasi akımı başlatılmış ve böylesine bir isim altında yeni bir siyasal akım neoliberal politikalar aracılığı ile eskisinden farklı bir oluşum olarak, dinci partiler aracılığı ile muhafazakar demokrasi adı altında  olarak devreye sokulmuştur.

                Çin’in Akdeniz’e gelerek bölge ülkeleriyle yeni ittifaklara girmesi üzerine, batılı gizli servislerin örgütlediği Tunus olayları sonrasında bütün Afrika ve Akdeniz ülkelerinde başlatılan Siyasal İslam görünümlü ılımlı İslamcılık akımı, “Arap Baharı” adıyla bütün Müslüman ülkelere yayılmış ve böylece tüm İslam ülkelerinde ılımlı İslam politikaları üzerinden, Siyasal İslam öne çıkarak bazı ülkelerde iktidara gelmiştir. Yirminci yüzyılın başlarında Birinci dünya savaşı sonucunda İngilizler, bütün Osmanlı topraklarına el koyarken, Akdeniz, Afrika ve Orta Doğu ülkelerinin batı tipi demokratik ortama yakın durabilmesi için, Müslüman Kardeşler adı altında bir dinci parti örgütlenmesini, Müslüman Demokrat Partilere benzeyen bir yapılanma içinde örgütlemiştir. Bugün bütün Müslüman ülkelerde Müslüman Kardeşler hareketi bir yaygın parti olarak örgütlü bulunmaktadır. Bazı İslam ülkelerinde ise batının içinde yer alan ABD, Rusya, Fransa ve İsrail gibi emperyalist ülkelerinin desteklediği askeri rejimler ya da ara rejimler gündeme geldiği için, aynı zamanda petrol coğrafyası olan bu geniş merkezi alanda  İngiltere eski patron ülke olarak Müslüman Kardeşler örgütüne sağladığı destek aracılığı ile dünya planı doğrultusunda sahip çıkarken, ABD ve İsrail gibi sonradan olma ve Avrupa inisiyatifine teslim olmayan bir Amerikan ya da Atlantik yapılanmasına Siyonist politikalar aracılığı ile alternatifler getirilirken, siyasal İslam ve ılımlı İslam uygulamalarında yeni bir döneme doğru yol alınmaktadır . ABD ve İsrail ikilisi Akdeniz ve Kuzey Afrika ülkelerinde Avrupa ülkelerine karşı yeni bir yapılanma örgütlerken, Kutsal kitaplara dayanan ılımlı İslam poltikalarını iktidara taşıyan İhvan hareketini Müslüman Kardeşler dayanışması içinde desteklemeye çalışmışlardır. Çağdaş sorunlara cevap arayan halk kitlelerinin dinin iktidarı üzerinden çözüm aramaya yönelerek, Avrupa uygarlığının getirdiği ve Fransız devriminin insanlığa kazandırdığı bilime ve gerçeklere dayanan laik devlet anlayışı, insanlığın bugünkü modern düzenini temsil etmektedir. Dünya yeniden orta çağ dönemindeki din yönetimine geri dönüş maceralarına dönüşen, siyasal din ya da ılımlı İslam gibi gerilemelere sürüklenmemelidir.

Prof. Dr. Anıl ÇEÇEN